Rozwój dziecka

Charakterystyka rozwoju dziecka
w wieku przedszkolnym

Wiek przedszkolny w wielkim stopniu rzutuje na rozwój oraz na przyszłe losy człowieka.
Jest to okres w życiu dziecka, który poprzedza rozpoczęcie nauki szkolnej. W Polsce przypada on na wiek pomiędzy trzecim a szóstym rokiem życia. Dziecko wówczas przygotowuje się do rozpoczęcia nauki, a zatem do podejmowania obowiązków, wynikających z pełnienia roli ucznia. Rozwój dziecka w tym wieku jest bardzo dynamiczny zależny od różnorodnych procesów zachodzących w organizmie dziecka zarówno fizycznych jak i psychicznych. Dlatego też nauczyciel, który podejmuje się pracy z małym dzieckiem musi posiąść wiedzę na temat jego rozwoju i osobowości. Nie może być to wiedza wybiórcza ale taka, która pozwoli na poznanie dziecka, jego potrzeb oraz stworzy odpowiednie warunki ku jego dalszemu rozwojowi.
 
Rozwój fizyczny

"Rozwój fizyczny" jest pojęciem niezwykle obszernym.
Na pojęcie to składa się bowiem szereg procesów biochemicznych, biofizycznych i biologicznych.
Procesy te sprawiają, że w człowieku zachodzą pewne zmiany takie jak rozrastanie się czy dojrzewanie.
Procesy te następują po sobie kolejno w określonej kolejności i są nieodwracalne.
Każdy człowiek czy to dorosły czy też dziecko posiada w sobie określone cechy. Często są one zależne od uwarunkowań natury biologicznej. Większość cech człowiek dziedziczy po rodzicach, rodzinie a to z kolei ma wpływ na jego przyszłe życie. Tempo rozwoju dziecka jest często zależne właśnie od predyspozycji odziedziczonych po swoich rodzicach. Na to dziedziczne podłoże składają się też warunki środowiskowe, w jakich dziecko przebywa i wzrasta. Jeżeli dziecko jest od pierwszych miesięcy życia otaczane prawidłową opieką, darzone miłością, gdy jego potrzeby fizyczne i psychiczne są spełnione to jego rozwój będzie przebiegał prawidłowo. Natomiast dziecko, które przebywa w niesprzyjających warunkach środowiskowych, jest nieodpowiednio żywione, źle pielęgnowane i wychowuje się w złej atmosferze rodzinnej, rozwija się wolniej, jest bardziej podatne na choroby. Pojawiają się u takiego dziecka opóźnienia rozwojowe. Rozwój dziecka nie przebiega w sposób równomierny. Zmiany, jakie dokonują się z każdym rokiem ukazują pewne zróżnicowania. Tempo zmian rozwojowych jest na ogół umiarkowane między trzecim a czwartym rokiem życia oraz między piątym a szóstym rokiem życia dziecka. Natomiast wyraźne nasilenie procesów rozwojowych zauważyć można między czwartym a piątym rokiem życia. Podstawowym wskaźnikiem rozwoju fizycznego dziecka jest budowa ciała i układ ruchowy. Dzieci w wieku trzech-czterech lat posiadają budowę ciała małego dziecka. Charakterystyczne jest w budowie ciała to, że posiadają stosunkową dużą głowę a długi tułów. Ich kończyny są słabe a stopy mało wydolne. Znaczny postęp w rozwoju fizycznym można już zauważyć u dziecka w wieku pięciu-sześciu lat. Następuje wówczas przyrost wysokości ciała wywołany wydłużaniem się kości długich a zwłaszcza kończyn dolnych. Na przełomie z kolei szóstego i siódmego roku życia diametralnej zmianie ulegają wysokość i ciężar ciała, intensywnie rozwija się także układ mięśniowy, zwiększa się masa mięsni. Następuje też znaczny rozwój kośćca a przejawem prawidłowo przebiegających procesów kostnienia jest wymiana zębów mlecznych na zęby stałe. Z rozwojem fizycznym w ścisłym związku pozostaje rozwój motoryczny dziecka. Wraz z wiekiem staje się ono bowiem silniejsze i może osiągnąć wysoki poziom sprawności ruchowej wyrażającej się w rozwoju umiejętności praktycznych polegających na zdolności posługiwania się przedmiotami codziennego użytku np. łyżką bądź widelcem oraz rozwoju sprawności ruchowych takich jak bieg, skok, rzut piłką, wspinanie się. W okresie przedszkolnym następuje wzmożona aktywność ruchowa a jego najintensywniejszy przyrost następuje między czwartym a piątym rokiem życia. Dziecko w wieku trzech lat jest jeszcze bardzo nieporadne a przejawia się to w wykonywaniu prostych czynności. Dziecko 3-letnie nie jest w stanie wykonać czynności skomplikowanych takich jak np. rozwinięcie cukierka w biegu. Dziecko z kolei 4-letnie już jest bardziej sprawne motorycznie. Potrafi dłużej skupić uwagę, jest zręczniejsze i zwinniejsze. Z dzieckiem z kolei 5- letnim już można wykonywać systematyczne ćwiczenia gimnastyczne. Wśród 5-letnich dzieci daje się zauważyć indywidualne różnice w upodobaniach ruchowych chłopców i dziewczynek. Dziecko w wieku 6 lat jest jeszcze bardziej silne, wytrzymałe odznaczające się duża precyzją i koordynacją ruchów. Jego reakcje są szybkie i celowe. Jest spostrzegawcze i pojętne.
 
Rozwój poznawczy

Gdy zajmujemy się rozwojem poznawczym, stykamy się z dzieckiem jako istotą myślącą zatem taką, która myśli, poznaje, uczy się i zapamiętuje. Procesy poznawcze to przede wszystkim spostrzeganie, uwaga i pamięć a także wyobraźnia, myślenie i mowa. Wszystkie one stanowią o poziomie umysłowego rozwoju dziecka. U dziecka w wieku przedszkolnym procesy poznawcze posiadają tło emocjonalne. Rozwijają się w toku działania dziecka w kontekście z otoczeniem. Bardzo ważnym elementem procesów poznawczych dzieci jest spostrzeganie. Wraz z rozwojem dziecko uzyskuje coraz lepszą orientację w otaczającym go świecie. Spostrzeganie to nie jest od razu doskonale. Przykładem na to może być fakt, iż dziecko w młodszym wieku przedszkolnym może być niedokładne w odwzorowaniu na przykład figur geometrycznych. Dziecko spostrzega je ale nie potrafi dokładnie odwzorować. Zauważyć tu można pewien stopień synkretyzmu, który zanika wraz z rozwojem dziecka. Dzieciom należy zatem pokazywać jak najwięcej pomocy dydaktycznych ale wcześniej należy je do tego przygotować, kierować ich spostrzeżeniami i obserwacjami. U dzieci w wieku przedszkolnym obserwuje się znaczną aktywność umysłową. Zachodzą w nich zmiany głównie w myśleniu. Przekraczając próg przedszkola dziecko zauważa, że nie jest jedyne i najważniejsze. Nie koncentruje się tylko na sobie ale również dostrzega innych dorosłych, inne dzieci, inne przedmioty. Rozumie nową sytuację, w której się znalazło. Nie myśli jeszcze logicznie ale rozumie otoczenie w sposób irracjonalny. Działania dziecka zaczynają być bardziej przemyślane. Jego działanie przeradza się w myślenie słowne inaczej ujmując potoczne- dla niego bardzo realistyczne. Jest to myślenie egocentryczne. Dziecko włącza rzeczywistość poznawczą do własnej subiektywności wyłączając przy tym obiektywność (teoria Piageta). Na przykład zabawy symboliczne takie jak bal dla lalek. Motywem działań dzieci jest potrzeba zabawy. Stopniowo wraz z rozwojem poznawczym dziecko przechodzi od myślenia egocentrycznego do myślenia intuicyjnego. Posiada intuicję i korzysta z niej. U dziecka natomiast sześcioletniego jest już wykształcony pewien stopień uwagi dowolnej co pozwala mu na dłuższe skoncentrowanie się na tym, co mówi nauczycielka lub na wykonywanie bardziej złożonych zadań. W okresie przedszkolnym stale rozwija się i wzbogaca mowa dziecka. Wzbogaca się zarówno ilościowo jak i jakościowo. Zwiększa się u dziecka zasób słownika i tym samym dziecko uczy się używania języka w poprawnych formach gramatycznych. Opanowuje język poprzez naśladowanie mowy dorosłych. Często powtarza to co się do niego mówi. W wieku przedszkolnym czyli już w trzecim roku życia dziecko zna przeciętnie ok..1000 słów natomiast pod koniec tego okresu rozwojowego zasób poznanych przez nie słów zwiększa się aż do 4000 tys. a nawet więcej słów. W piątym roku życia dziecko przyswaja sobie najważniejsze formy czasownikowe i gramatyczne. W wieku sześciu, siedmiu lat, dziecko już potrafi posługiwać się bardziej złożonymi zdaniami a pod koniec wieku przedszkolnego całkowicie opanowuje mowę ciągłą. Na rozwój poznawczy dziecka składa się także rozwój pamięci. Procesy pamięci są zależne od tego jak przebiegał u dziecka proces spostrzegania. Dzieci przedszkolne charakteryzuje tzw. pierwszy rodzaj pamięci. Zapamiętują one najczęściej zabawy bądź to, co je najbardziej zainteresowało. Dopiero w późniejszym okresie przedszkolnym w wieku mniej więcej sześciu lat dziecko potrafi dobrze przyswoić sobie materiał sensowny. Zdolne jest nawet do zapamiętania wierszyka lub roli w przedstawieniu.
 
Rozwój emocjonalno-społeczny

Emocje u dziecka przedszkolnego są niestałe. Zmieniają się bardzo szybko i krótko trwają. Dziecko w młodszym wieku przedszkolnym często wybucha złością, nie potrafi regulować ekspresji własnych emocji i uczuć. Rozwój emocjonalny służy wzrostowi samokontroli dziecka. Czynnikami emocjonalnymi u dziecka są spostrzeżenia oraz wyobrażenia. Oprócz ruchów i mimiki służących do wyrażania uczuć, dzieci włączają reakcje werbalne. Reakcje emocjonalne wobec innych ludzi stają się bardziej złożone. Dziecko zaczyna formułować oceny estetyczne i moralne. W przedszkolu słucha opowiadań o innych ludziach radzących sobie z różnymi problemami np. lękiem co pozwala mu na lepsze radzenie sobie z własnymi emocjami. Zaczyna rozumieć emocje, gdy coś straci, np. ulubioną zabawkę jest smutne. Dopiero pod koniec wieku przedszkolnego uczucia się stabilizują i pogłębiają. Mówić tu można już o równowadze uczuciowej. Nastroje dziecka nie są już zmienne, dziecko nie wybucha tak jak w poprzednich latach swojego życia. Potrafi odróżniać nastroje u dorosłych a nawet potrafi się do nich dostosować. Pod koniec wieku przedszkolnego czyli mniej więcej ok. 6 roku życia sfera emocjonalna jest jednak bardzo delikatna i trudna do kształtowania. Żeby proces rozwoju emocjonalnego przebiegał prawidłowo, dziecko musi wiedzieć, że dorosły interesuje się jego odczuciami. Musi mieć zaspokojone najważniejsze dla niego potrzeby takie jak miłość, bezpieczeństwo, akceptacja, uznanie. Dziecko w wieku przedszkolnym mnoży swoje zainteresowania oraz zawiera przyjaźnie. Rozwój sfery emocjonalnej zależy bowiem w dużej mierze od kontaktów społecznych dziecka. W wieku przedszkolnym dziecko ma większe możliwości do nawiązywania kontaktów z innymi niż dziecko młodsze, które przebywa cały czas tylko w towarzystwie rodziców bądź opiekunów i jest zbyt małe na osobiste zawieranie znajomości. W przedszkolu dziecko poznaje nauczycieli, swoich rówieśników. Stopniowo wdraża się do przestrzegania zasad współżycia w grupie, uczy zachowywania się w różnych sytuacjach przedszkolnych. Uczy się pełnić różnych ról społecznych. Podstawową formą działalności dziecka w przedszkolu jest zabawa. Wpływa ona na osobowość dziecka. Przez zabawę dziecko poznaje świat, kształci swój umysł, poznaje stosunki społeczne panujące w świecie. Zaspokaja potrzebę aktywności, rozładowuje napięcia emocjonalne. W wieku przedszkolnym wyróżnić można następujące rodzaje zabaw: tematyczne - dziecko bawi się w "coś" lub w "kogoś". Uczy się przy tym wykonywania podstawowych czynności życiowych, uczy się ról społecznych. Przy takich zabawach dziecko często korzysta ze swojej wyobraźni; dydaktyczne - mają na celu rozwijanie myślenia dziecka poprzez różnego rodzaju układanki, rebusy, puzzle. Ta grupa zabaw przeznaczona jest bardziej dla starszych dzieci przedszkolnych; teatralne - dziecko ćwiczy tu umysł poprzez uczenie się pewnych ról teatralnych, zdobywa umiejętności słuchania, poruszania się w przestrzeni. Tutaj wykształca się u dziecka także poczucie humoru. Podczas występów dziecko zauważa, że istnieją sytuacje zabawne, z których inne dzieci się śmieją; ruchowe - zawierają elementy ruchów takie jak skakanie, bieganie. Uczą współdziałania w grupie, zdrowej rywalizacji, reguł; tropiące - to taka grupa zabaw, która ma na celu bezpośredni kontakt dziecka z otaczającym je światem np. z przyrodą. Dziecko przez taką zabawę uczy się poszukiwania, tropienia, zdobywania. W zabawie tej dziecko uczy się samodyscypliny, spostrzegawczości. Zacieśniają się tutaj często więzi koleżeńskie; konstrukcyjne - są to zabawy, w których dziecko coś buduje czy to z klocków, patyków, kamieni czy innych materiałów. Dla dziecka staje się ważne to co samo zbudowało, chroni swój wytwór pracy. Uczy się współpracy z innymi dziećmi. Do istotnych form działalności dziecka w wieku przedszkolnym należy też twórczość plastyczna. Dziecko rysuje, maluje, wycina, a przy tym ćwiczy swoje umiejętności manualne.
 
Rozwój moralny

Uczucia moralne rozwijają się u dzieci poprzez współdziałanie oraz podporządko- wanie się przepisom obowiązującym np. w przedszkolu jak również poprzez stałe obowiązki dziecka na przykład w domu rodzinnym. Kazimiera Tyborowa podaje dwie drogi, którymi kształtuje się rozwój moralny dziecka. Pierwsza z nich to internalizacja (uwewnętrznianie się), w rezultacie powtarzania i utrwalania. Są to nakazy i polecenia dawane przez rodziców, wychowawców. Należy przy tym jednak pamiętać, że częste stosowanie kar potęguje podatność dzieci na reakcje lękowe. Druga droga to identyfikacja w której dziecko naśladuje sposób postępowania, zachowania się bliskich osób zwłaszcza rodziców a także przez przyjęcie ogólnych wzorów społecznych w danym środowisku. Jak wynika z analizy obu dróg na pierwszy plan wysuwa się środowisko domowe dziecka, osób dorosłych, które są w jego otoczeniu. Środowisko domowe jest najważniejsze dlatego tak ważne jest, aby stwarzać dziecku prawidłowe wzorce postępowania oraz sprzyjające warunki środowiskowe. „Dzieci, które są podatne na choroby, z dużym prawdopodobieństwem zapadną na nie, jeśli są wychowywane w niesprzyjającym środowisku. W środowisku właściwym zaś choroba może się nigdy nie ujawnić. Życie w stresie czy wychowywanie się w rodzinie niepełnej stwarzają czynniki istotnie skorelowane z zachorowalnością dzieci na choroby przewlekłe”. Dziecko posiada w sobie szacunek wobec osoby "wyższej" od siebie. Szacunek ten jest źródłem rozwoju moralnego. Wykonuje polecenia i odczytuje je jako przymusowe i obowiązkowe. Jest to tzw. moralność posłuszeństwa. Dziecko nie rozumie wszystkich reguł gry ale je uznaje, bo ustanowiły je autorytety. Traktuje je jako konieczność. Czyn postrzega jako albo dobry albo zły. W młodszym wieku przedszkolnym nawet preferuje kary, gdyż kara określa zło czynu. Obawia się jej ale wierzy przy tym, że jest ona wymierzona przez Boga lub inną silę nadprzyrodzoną. Ucząc dziecko opanowywania reakcji uczuciowych, szczególnie tych negatywnych należy pamiętać o zachowaniu dużej ostrożności, aby nie wykształcić w dziecku nieszczerości czy obłudy. W momencie kiedy dziecko nie potrafi jeszcze opanować swoich reakcji uczuciowych nie należy go karać za pewne niewłaściwe zachowania

Bezpieczeństwo

Bezpieczeństwo i zdrowie dziecka w przedszkolu to podstawowe zadanie dla nauczyciela. Dzieci mają małe doświadczenie życiowe, niewielki zasób wypróbowanych technik radzenia sobie z różnymi problemami . Dlatego też bardzo ważne jest ,aby przedszkole od najwcześniejszych lat wyposażyło dzieci w nawyki unikania, zapobiegania i możliwie szybkiego pokonywania niebezpieczeństw.
Działania profilaktyczne przedszkola to:
Przybliżenie dzieciom zagrożeń na które może być narażone
Nauka odpowiedzialności za swoje czyny ,przewidywanie skutków
Nauka radzenia sobie w różnych sytuacjach
Nauka podejmowania właściwych decyzji
W przedszkolu dziecko powinno dowiedzieć się i nauczyć radzenia sobie w różnych sytuacjach takich jak:
  • prawidłowe zachowanie się na drodze ,znajomość podstawowych przepisów ruchu drogowego
  • bezpieczne zabawy ze zwierzętami(posiadać wiadomości o prawidłowym zachowaniu się gdy atakuje zwierzę)
  • prawidłowe zachowanie się w kontakcie z obcym człowiekiem
Bezpieczne przedszkole to: piękne i przestronne sale, bezpieczny plac zabaw, uśmiechnięty personel, pomoc dziecku w każdej sytuacji.

Bezpieczeństwo dzieci przebywających w przedszkolu jest bardzo ważne, ponieważ bezpieczne dziecko to dziecko szczęśliwe ,wesołe i ufne. Rola nauczyciela w realizacji tych przedsięwzięć to nie podanie gotowych schematów zachowań , ale uczenie dzieci przewidywania i kreatywności w rozwiązywaniu problemów. Zajęcia i zabawy powinny być realizowane w oparciu o metody aktywizujące myślenie dzieci np. (zabawy edukacyjne, inscenizacje teatralne ,stwarzanie symulowanych sytuacji, wycieczki, spotkania np. z policjantem ,strażakiem, pielęgniarką, lekarzem). Nauczyciel w przedszkolu powinien niezmiennie czuwać nad bezpieczeństwem dzieci. Dlatego też z dziećmi ustala normy postępowania związane z ich bezpieczeństwem np.:
  • Regulamin w sali i pomieszczeniach przedszkolnych,
  • Regulamin zachowania się w ogrodzie przedszkolnym,
  • Znajomość sytuacji związanych z bezpieczeństwem dziecka i innych.
Bardzo ważna w tym zakresie jest współpraca z rodzicami. Dostarczając im odpowiedniej wiedzy możemy liczyć na kontynuację i utrwalenie zagadnień z zakresu zdrowia i bezpieczeństwa w domu rodzinnym. Okazją do wymiany spostrzeżeń będą zajęcia otwarte i spotkania szkoleniowe w grupie. Wszelkie działania w przedszkolu mają służyć jednemu celowi - zapewnieniu i poprawieniu bezpieczeństwa dziecka w przedszkolu. Dzieci wyposażone w wiedzę na temat bezpieczeństwa i zdrowia będą potrafiły przewidywać i unikać zagrożeń, posiadać wiedzę i umiejętność potrzebną do pokonywania trudnych sytuacji w przedszkolu, domu, a następnie w szkole.

Bibliografia:
  • R. Kurniewicz-Witczakowa, Dziecko w wieku przedszkolnym, Warszawa 1978
  • B. Smykowski, Wiek przedszkolny. Jak rozpoznać potencjał dziecka? w: A. Brzezińska, Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa, Gdańsk 2005
  • A. Klim-Klimaszewska, Pedagogika przedszkolna, Warszawa 2005
  • L. Wołoszynowa, Psychologia ogólna i rozwojowa, 1965
  • K. Tyborowa, Wiek przedszkolny, w: Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, pod red. M. Żebrowskiej, Warszawa 1973, s. 276
  • D. Chrzanowska, Rozwój psychiczny i wychowanie, w: Dziecko w wieku przedszkolnym